Dementie is een verzamelnaam voor verschillende hersenziekten waarbij mensen geleidelijk achteruitgaan op het gebied van onder andere het geheugen, het denken, het gedrag en het functioneren in het dagelijks leven. De meest bekende en meest voorkomende vorm is de ziekte van Alzheimer.
Andere vormen zijn onder andere vasculaire dementie, frontotemporale dementie en dementie met Lewy bodies. Wereldwijd leven miljoenen mensen met dementie en door de dubbele vergrijzing neemt dit aantal de komende decennia verder toe. Het wordt dubbele vergrijzing genoemd omdat er twee dingen aan de hand zijn; de grote groep mensen die na de tweede wereldoorlog geboren zijn zijn nu op hoge leeftijd én mensen worden ouder. Dementie kan vooralsnog niet worden genezen. Dit komt doordat er veel oorzaken van dementie zijn. Het wetenschappelijk bewijs om vormen van dementie te voorkomen of de start van dementie uit te stellen, groeit. Het gaat hier dan met name om leefstijl en gezondheid. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), een gezondheidsorganisatie, kan de kans op dementie tot bijna de helft afnemen door aandacht te hebben voor de veranderbare risicofactoren.
Hoe ontstaat dementie?
Dementie ontstaat doordat hersencellen beschadigd raken. Dit heeft diverse oorzaken. Hierdoor worden verbindingen tussen verschillende hersengebieden verstoord. Welke kenmerken iemand laat zien hangt af van de plaats in de hersenen waar de verstoring zich bevindt. Dit kan verspreid over de gehele hersenen zijn maar ook alleen bij specifieke gebieden in de hersenen. Meestal begint een dementie met geheugenproblemen en daarmee samenhangend problemen in de oriëntatie. Na verloop van tijd kunnen problemen ontstaan met taal, handelingen, aandacht, planning en sociaal gedrag. Dit alles heeft steeds meer invloed op het zelfstandig functioneren van een mens waardoor iemand steeds meer hulp van buitenaf nodig heeft. Hulp van naasten en professionals wordt dan steeds belangrijker. Mensen worden afhankelijker van hun omgeving en verliezen een deel van hun regie en zelfstandigheid.
Wat zijn de risicofactoren voor dementie?
De belangrijkste risicofactor voor dementie is een hoge leeftijd. Naarmate mensen ouder worden neemt de kans op dementie toe. Daarnaast kunnen genetische factoren een rol spelen bij de kans om dementie te krijgen. Dit risico is te verminderen door aandacht te hebben voor beïnvloedbare factoren. Met name leefstijl.
In het begin van het leven van een mens blijkt de hoeveelheid genoten onderwijs van invloed te zijn op de kans op het ontwikkelen van dementie op latere leeftijd. Het stimuleren van jonge mensen om opleidingen te voltooien is belangrijk.
Gehoorverlies en LDL-cholesterol als risicofactoren voor dementie
Gedurende het midden van het leven blijken er verschillende andere factoren een belangrijke rol te spelen (Lancet, 2024). Gehoorverlies blijkt één van de twee meest opvallende risicofactoren op het ontwikkelen van dementie op latere leeftijd. Blijkbaar is het verwerken van geluidsprikkels door de hersenen belangrijk voor de conditie van de hersenen. Een net zo’n grote factor is het zogenoemde LDL cholesterol. Dit mag niet te hoog zijn. Een verhoging hiervan gaat heel geleidelijk en het lastige is dat je er niets van merkt. Gevolgklachten als een verstopt bloedvat of hartinfarct ontstaan pas later in het proces. Belangrijk dus om dit te (laten) onderzoeken bij de huisarts. Voeding en leefstijl kunnen een positieve invloed hebben op de hoogte van het LDL cholesterol. Wanneer dit onvoldoende effect heeft zijn er via de huisarts medicijnen te krijgen om het te verlagen.
Depressie en het risico op dementie
Naast deze twee factoren is hebben van een depressieve stoornis risico verhogend voor het ontwikkelen van dementie. Bij het voorkomen van een depressie bij een mens is een vlotte behandeling hiervan dus belangrijk. Dit kan via de Geestelijke Gezondheidszorg maar er zijn ook diverse mogelijkheden die je zelf zou kunnen doen. Fysieke activiteit is daar één van.
Bewegen en dementie voorkomen
Een veel onderzochte beschermende factor ter voorkoming van dementie is lichamelijke activiteit. Eigenlijk blijkt fysieke inactiviteit de kans op dementie groter te maken. Activiteit verbetert de doorbloeding van de hersenen en bloedvaten en hierdoor blijft iemand in een goede conditie. Een actieve leefstijl met regelmatig matige of intensieve lichaamsbeweging is dus belangrijk. Wanneer iemand gedurende zijn of haar leven voldoende beweegt dan is er een lagere kans op cognitieve achteruitgang en dementie.
Traumatisch hersenletsel en dementie
Een andere factor is traumatisch hersenletsel. Dit overkomt mensen meestal natuurlijk maar anderzijds kan je je hersenen ook preventief beschermen. Wat op dit moment veel voorkomt zijn fietsongelukken waarbij mensen geen helm dragen en daardoor een grotere kans hebben op hersenletsel.
Voeding en dementie: wat is de invloed?
Ook voeding blijkt van belang. Een voedingspatroon met groenten, fruit, volkorenproducten, peulvruchten, vis, noten en onverzadigde vetten wordt in verband gebracht met een betere hersengezondheid. Vooral voedingspatronen die lijken op het mediterrane dieet worden vaak genoemd in onderzoek naar dementiepreventie. Dit is eten met groenten, fruit, noten, peulvruchten, veel vis en olijfolie en weinig rood vlees en suiker. Het is overigens niet zo dat mensen rondom de Middellandse Zee minder vaak dementie krijgen omdat de mensen daar lang niet allemaal deze voedingsmanieren hebben. Een gezonde voeding helpt bovendien indirect doordat zij het risico op obesitas, diabetes, hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten verlaagt. Deze aandoeningen hangen samen met een verhoogde kans op cognitieve achteruitgang.
Roken, alcohol en het risico op dementie
Roken is een andere belangrijke risicofactor. Dit is ook wat dubbel want de meeste rokers worden niet oud door de gevolgen ervan. De schadelijke stoffen in tabaksrook veroorzaken schade aan vaten in lichaam en er ontstaan allerlei ontstekingsprocessen in het lichaam. Hierdoor neemt ook het risico op hersenaandoeningen toe. Stoppen met roken levert natuurlijk gezondheidswinst op voor vrijwel alle aspecten van het lichaam. Ook overmatig alcoholgebruik, een andere verslaving, verhoogt het risico op lichamelijke, cognitieve problemen en dementie. Het beperken van alcoholgebruik is daarom belangrijk bij het voorkomen van problemen.
Sociale contacten en dementie op latere leeftijd
Op latere leeftijd zijn er drie aspecten die de kans op dementie groter maken. Weinig sociale contacten is de belangrijkste hierbij. Vaak hebben oudere mensen gedurende hun leven diverse mensen verloren en gaan ze niet zo makkelijk nieuwe contacten aan. Hierdoor ontstaat er een groteren kans op sociaal isolement. Meer aandacht voor vereenzaming en het onderhouden van betekenisvolle relaties bij oudere mensen is dus belangrijk. Voor de kwaliteit van leven voor mensen maar ook vanwege het grotere risico op het ontwikkelen van dementie. Een ander aspect in het latere leven is luchtvervuiling. Hier is meestal niet veel aan te doen of iemand zou moeten verhuizen, wat een grote stap is. Het gebruik van een houtkachel is wel weer makkelijker te verminderen. Tot slot is het verlies van zicht een factor in het latere leven. Er zijn diverse oorzaken en oplossingen voor een slechte visus. Belangrijk is, om ook in het latere leven, hier aandacht voor te hebben.
Al deze bovenstaande aspecten hebben, op basis van wetenschappelijk onderzoek, invloed op het al dan niet verkrijgen van dementie tot wel 45%. Het zal in veel gevallen niet alleen preventief werken voor de toekomst maar ook voordeel opleveren in het hier en nu.
Mentale activiteit en cognitieve reserve
Mentale activiteit speelt, naast lichamelijke gezondheid mentale activiteit ook een belangrijke rol. Het is echter niet zo dat het proces van dementie hiermee vertraagd kan worden. Onderzoek suggereert dat mensen die hun hersenen actief blijven gebruiken een grotere cognitieve reserve ontwikkelen. Je hebt dus meer over wanneer er iets niet goed gaat door een hersenziekte. Actief blijven is dus van belang; lezen, cursussen volgen, puzzelen, muziek maken, nieuwe vaardigheden leren, et cetera. Er is vermoedelijk enig beschermend effect wanneer iemand dit doet. Naast het feit dat het je leven in het hier en nu vaak leuker maakt.
Slaap krijgt tot slot ook steeds meer aandacht binnen onderzoek naar dementie. Het is belangrijk om altijd na te gaan hoe de slaap van iemand is. Tijdens de slaap vinden herstelprocessen plaats in de hersenen. Langdurige slaapproblemen worden in verband gebracht met een verhoogd risico op achteruitgang van de hersenen. Een gezond slaappatroon is hierbij belangrijk. Een vaste tijd opstaan, voldoende uren slaap, geen alcohol gebruiken et cetera.
Wat kun je zelf doen om dementie te voorkomen?
Samenvattend zijn er dus veel dingen die je kan doen om dementie te voorkomen. Het is raadzaam om hier al vroeg in het leven mee te beginnen. De kans op een genezende behandeling van de verschillende soorten dementie is helaas vooralsnog niet groot. Dementie kan niet altijd voorkomen worden maar de juiste leefstijl kan de kans op dementie wel zo klein mogelijk maken.
Bron: Giorgio K, Stephen J, Mansolf M et al. Risk factors for early-onset and late-onset dementia: a prospective cohort study. The Lancet Healthy Longevity, 2026; 7